쿺

Настоящий Ингушский Форум

Информация о пользователе

Привет, Гость! Войдите или зарегистрируйтесь.


Вы здесь » Настоящий Ингушский Форум » Ингушский язык » Статьи и тексты


Статьи и тексты

Сообщений 1 страница 2 из 2

1

Г1алг1ай йоазон никъ!

Г1алг1ай мотт дунен т1а къаьнаг1еи, д1аьхийг1еи долча метташца лоарх1аш ба. Из дика да. Бакъда, Юнескос довш д1адоалаш латтача метташта юкъе бихьаб вай мотт. Цу г1улакха бехке саг вац, г1алг1ай шоаш мара.

Вайна ховчох, г1алг1ай къам йоазонга даьнна б1аь шу а хьалдизадац. Къаман меттала йоазув дацар, аьнна, вай мотт-м, кега ца луш, цхьацца хьагучадувлача кердача х1амашта ц1ераш техкарца, дег1а ихаб. Дукха кицаш, ховли-довзалеш, сакъердаме дувцараш, фаьлгаш дувцарца метта лоаттабаьб из мотт вай даьша.

1арбий, гуржий, латиний, эрсий меттала йоазош хиннад вай, цхьацца йоазув-мотт ховча наха шоайла д1а-хьа леладеш, из а кхы 1аьдало ч1оаг1даь х1ама хиннадац.

Г1алг1ай йоазув хьакхоллара, цхьацца 1арбий йоазонца яздеш а, цунца вайна абат оттаде безам болаш а нах хиннаб.

1902 шера, Джабаг1а Ийже Висан-Гире оттадаь хиннад, 1арбий йоазон лард а йолаш, г1ал1ай абат. Цун вошас Джабаг1а Ийже Махьмада а кхелла хиннад г1алг1ай абат, латиний абата лард а йолаш. 1арбий меттала йоазув вай дийшача, наха цул хьалха а леладаьд. Масала, Хьарпхоша яхачох, 1740-1800 шерашта юкъерча хана Хьарпе хиннай духхьала ворх1 бер деша даг1аш, 1арбий йоазонца г1алг1ай метта дарсаш хьехаш моттиг.

Паччахьа 1аьдала ч1оаг1а дагадоаллаш хиннад г1алг1ай йоазон г1улакх. Х1ана аьлча, цхьатарра шоай в1ашт1ехьа даьннача меттала язде а, деша а, наха хьеха а болабенна хиннаб цхьацца лелалуш бола г1алг1ай. Дукхаг1а цар леладаьр да 1арбий йоазув. Бакъда, из г1улакх гаьндаьннадац. 1арбий йоазув леладеш хилча, г1алг1ай бусулба дингахьа д1ач1оаг1балар кхераш, Россе паччахьалкхено юхадаьккхад из г1улакх.

1908 шера Ийже Махьмада арахийцад, г1алг1ашта а нохчашта а лаьрх1а, «Ингуше-Чеченская азбука» яха абат. Арахийца хиннад боарам болаш наха тоъал. Цу хана наггахьа мара нийслуш хиннадац цу тайпара абаташ. Из арадаьлча боккха кха хиннаб цох вайнаха, къаьстта, боадонгара сердалонга бовла г1ерташ, дилла халоно букъ хьал а ца берзабайташ къахьийгача г1алг1ашта х1аьта а.

1909 - 1915 шерашка, г1алг1ай абат оттадаь хиннад эрсий графиках, г1алг1ай фольклоран а исторен а тохкама, 1илманхочо Горепекин Ивана Фомас. Ше оттадаьча г1алг1ай йоазонца дукха г1алг1ай багахбуцам д1аязбаь хиннаб цо. Из ше эрсий къамах саг хиннув. Дукхача шерашка г1алг1ашта юкъе а ваьха, ткъаь итт шу совг1а ха яьккхай цо г1алг1ай къаман мотти, г1улакхи, оамали 1омадеш. Вай уйла йича, ч1оаг1а къа да цо хьийгар, эрсе волашше, г1алг1ай мотт 1ома а баь, цунца вайна йоазув кхоллаш къахьегаш. Х1аьта, вай тахан, йоазув-мотт долашше а, из деша а нийсса мотт бувца а тигац! Вай боккхийча наха дувцачох, пхи эзар шу хьалха шоай йоазув долаш хиннад г1алг1ай къам, оалаш хиннад цу Горепекин Фомас.

1922 шера Ивана Фомас латиний графиках оттадаь абат лоамарой республикан паччахьалкхено, арахеца мара ца дезаш, т1аийца хиннад. Бакъда, к1алхарча партийнии советии органаша, цох бала пайда бац, эшаш дац из, кхоачам а бац цунгахьа, аьнна, юхадаьккхад.

1920 – шера халкъан образовани отделаца, г1алг1ай ревкома амар а хинна, 11- июле комисси в1ашаг1ъеллай, г1алг1ай абат хьакхолла лаьрх1а. Цу комиссе къахьийга баьча балхаца г1алг1ай алапата проект оттъяьй, латиний графика лард а йолаш. Болх болабаьб грамматиканнеи дошлоргаи материал кийчъера. Цу хаттарах лаьца дукха кхетачеш, дошдоашхалеш д1акхихьай меттаца къахьегарашцеи 1илман говзанчашцеи. Хьежжа мах бича, ши проект хьакъоастаяь хиннай царех. Хьалхарча проектах кхоачам хийттбац, оазий й1оахал-лоацал хьахезар а иштта кхы д1ахо а долча бахьанашца. Бакъда Малсаг-наькъан Кураза 3оврбика кулгалдеш йолча комиссе латиний графика т1а а тайжа кийчъяь хинна проект т1аийцай. Комиссе баьча балхах юххера а гучадаьннад хьалхара абат, «Наьна мотт» яхаш ц1и а йолаш.

Цул т1ехьаг1а цхьа к1еззига ха йоалашше, «Сердало» яхача газета хьалхара номер араяьннай Буро т1а май бетта хьалхарча дийнахьа 1923 шера. Пхи б1аь газет да уж эггара хьалха араяьнна хинна тираж. Из хьалхара номер арайоалача дийнахьа, цох боккха кха хинна, Наьсаре в1ашаг1а а кхийтта, Буро т1а кхо б1аь совг1а саг вахар тхо, яхаш, дувц боккхийча наха. Из йоазув хьакхоллара ди г1алг1ашта массаза а лоарх1аме хиннад.

1938 шера, март бетта ткъоалаг1ча дийнахьа эрсий графикан т1а а тайжа, юха а г1алг1ай абат в1ашаг1деллад . Цу юкъе дахад, (Ь, I) ши алап т1атохарца керда хьадаь, шийтта алап: Аь, ГI, Кх, Къ, KI, ПI, TI, Хь, XI, ЦI, ЧI, Яь. Г1алг1ай алапата чу дерригаш шовзткъеи ялх алап да. Ше приказ да укх тайпара, (Утвержден наркомом по просвещению РСФСР т. П.А. Тюркиным 20 марта 1938г. Приказ №480.) (Ингушский алфавит на русской основе и орфографии Грозный. 1938г.). Цу орфографени алапатии соцам Нохч-г1алг1ай АССР призидиума исполкомо къоабал а баь т1аийцаб 1938 шера ялхлаг1ча апреле.


А а

Аь аь

Б б

В в

Г г

ГӀ гӀ

Д д

Е е

Ё ё

Ж ж

З з

И и

Й й

К к

Кх кх

Къ къ

КӀ кӀ

Л л

М м

Н н

О о

П п

ПӀ пӀ

Р р

С с

Т т

ТӀ тӀ

У у

Ф ф

Х х

Хь хь

ХӀ хӀ

Ц ц

ЦӀ цӀ

Ч ч

ЧӀ чӀ

Ш ш

Щ щ

Ъ ъ

Ы ы

Ь ь

Э э

Ю ю

Я я

Яь яь

Цу хана денз хьадоаг1аш да вай йоазув, кхы хувца ца луш. (Оа) яха цхьа дифтонг а я вай метта юкъе лелаш. Тахан цхьацца болча йоазонхоша а 1илманхоша а (ие, уо) яха дифтонгаш юкъе йоалае еза йоах вай метта. Со, бакъдар аьлча, цу г1улакха раьза вац! Уж дифтонгаш еза, аьнна, хетача метте вай тохар оттадой, цхьаккха хало а йоацаш дешар в1ашт1ехьдаргдар. Цул дикаг1а дар хьалха вай метта юкъе леладаь, вай 1илманхоша кхелла хинна, тахан вай ца а леладеш х1ираша леладеш дола лоаца а вай юха чудахьаре метта юкъе.

Вай газета «Сердало» арадоалача хана, малаг1а ц1и тиллача бакъахьа я, аьнна, дагабаьннача 1илманхоша тайп тайпара ц1ераш яха хиннай: «Наьна мотт», «Керда вахар», «Къаман овла», «Кортмукъал», «Къаман ганз», иштта кхы а. Уж массаяраш мегаргйолаш хиттий. Х1аьта а, Кураза 3орбика аьннад: «Массехана а боадонгара сердалонга дала г1ерташ, къахьийга да вай къам, вайна сердало ч1оаг1а эшаш я, цудухь «Сердало» аьнна ц1и тиллача бакъахьа хет сона». Цу ц1ера массабаргаш раьза хинна, барт а баь, из ц1и тиллай газетах.

Газета бехктокхаме секретарь хиннув т1ех лоарх1аме вола Бек-наькъан Дордаг1а Тембот. Наьна меттагахьа ч1оаг1а говзал, хьисап долаш саг хиннув из. Юххьанца деррига къа ше хьега дезаш хиннад цун. Бакъда, цо из болх, ч1оаг1а цох доккхал деш, б1а ца къожабеш, хьабеш хиннаб. Из газета хьакхоллача а цу юкъе доккха дакъа лаьца ва из. Цу газетах доаккхалдеш, цун хьалха латта ши саг вувцаш, цох лаьца Дордаг1а Тембота язъяь, «Сердало» яхаш ц1и а йолаш, ши-кхо байт я.

Сердало

Дахалда вайна «Сердало»! -

Вай культуран чарх,

Камаьршача 1аьдало

Вайна байта малх.

Зоврбика т1ехк я хьо,

Тембота дулх да хьо,

Ткъамаш д1аьха да хьа,

Б1аргаш сийрда да хьа.

Хиланза хьалдаь, дале хьалкхийна,

Зовне екача назмех чуийна,

Вай лоаман тархаш сомйоахаш доаг1а

Хьо, заман тур, культуран д1оаг1а.

Ч1оаг1а в1аший хеттав цо шоаш шиъ. Зорбиках газета т1ех я йоах, х1аьта шийх – Темботах – газета дулх да йоах. Дулх т1адоацача т1ехкан ч1оаг1але яц, т1ехк юкъе ца йоалле дулхан а низ бац!

Г1алг1ай йоазув кхолларо дукха вай кагий нах дешара т1ахьийхаб. Массанена а дагадаьллар хиннад «Дешар сердало - цадешар боадо» яха керда даьнна кица. Цу хана гIалг1ай йоазонхошта шоаш деш долча йоазонна кепатохийта из цхьа газет мара кхы моттиг хиннаяц. Иштта дег1ааха болабеннаб Г1алг1ай йоазон мотт.

Хьалха газета «Сердало» духхьала г1алг1ай меттала хиннад, х1аьта тахан дукхаг1ча даькъе эрсий меттала да из. Фуннаг1а даь а, деррига йоазо г1алг1ай меттала хургдолаш даккха дезар из.

Тахан «Сердало» яхача газета дезткъеи итт – 90 шу даьннад. Вай уйла йича, дукха ха я из. Доаккхалде мегаргдолаш газет да из. Ч1оаг1а мах бар цун, нагахьа санна из деррига а г1алг1ай меттала арадувларе. Дала низ лолба цунна г1алг1ай меттала дала!

Хьамсара Г1алг1ай! Вай xlapaвар наьна мотт лертт1а 1омабе декхарийла ва. Ший наьна мотт хар, цун дух довзар xlара сага декхар да. Йоазон мотт боаца къам сакхат доаллаш санна да. Вай къаман мотт дийнлургбола оаг1ув е еза вай. Тахан, эшшехь, мотт д1абоалаш латт, яхаш, 1илманхой бехке бу вай. Цох г1улакх хургдац. Воашоша фу ду вай, из мотт дийнлургболаш, из д1абаргбоацаш? Из дар вай дукхаг1а теркалде дезаш!

Цу вай къахьийгача говзанчаша, вай даьша-ноаноша, цох ч1оаг1а доккхал деш, вайга хьакхоачадаьд из. Нийсъя, ц1енъяь цар воашка йита ганз лорае вай декхарийла да!

Дала бокъо йоаккхийла вай метта!

Хьарпхой Илез!

0

2

Г1алг1ай къаман 1адаташ дукха эргаш дац лоалаха дахача халкъийчарца дистача. Цхьабакъда, алхха г1алг1ай маара йоаца оамалаш а дукха я вай къаман 1адаташца. Къаман сакхетам белгалбара цхьа дакъа лоарх1аш дола уж шерра техкад, ала йиш яц. Дале а вай къаман оамалаш тохкача 1илманхоша 1адатий цхьаццадола доакъош белгалдаьд: (Генко А.Н, Яковлев Н.Ф., Далгат Б.К;  Далгат У.Б., Ахриев Ч.Э., Базоркин А., Тутаев А., Ковалевске, М.М., Леонтовича Ф.И., иштта дуккха а кхычар. Къаьстта деррига вай шира 1адаташ довзаш дагадоаг1аш да оалалга дац, х1ана аьлча, дуккха а дараш заман й1оахалла дицденнад, хийла дарий чулоацам хувцабеннаб. Цхьабакъда, вахара керттера оамалаш (саг ехар, йоалаяр-йигар, къовсама дешаш къоастадар, гаргало ларх1ар, хьаша-дат1аэцар, эхь-эздела чулоацам к1езига мара хувцабеннабац. Х1аьта хьалхаг1а текъама  динца дувзаш веннар д1аволлар ц1енденна бусалба 1адата ларде да х1анз.
Вай 1адаташ дуккха а дараш бусалба дина а адамлен юкъарча оамалашта а духьале еш дац. (Да-нана, воккхаг1а ларх1ар, хьаша-да т1аэцар, кхыча къаман викалий сий дар, з1амига болчарех къахетар, к1албисарашта г1о-новкъостал дар, ц1енош деча а юрт боахама балхашка а белхий а баь г1о дар, кхыяраш). Вайна халахете а цхьаккха а тайпа сакхетамо хьа ца лоаца во оамалаш ая вай 1адаташца. Царех эггара вог1а ларх1а еза «дикаг1вар», аьнна, белгал аваь, в1алла а довна бехке воаца маьрша саг пхьена вер. Уж тайпа моттигаш к1езига я, яле а наггахьа хоз из тайпа зулам хиннад, аьнна. Ше морг кхы дикаг1а хургдацар моллаг1ча г1улакха бехкевар жоп дала оттавича. Из Дала а, наха а, паччахьа 1аьдало а нийса кхетадеш да. Цу наькъаца хила деза вай а. Х1аьта вай къаман дика оамалаш-м йийца ца валлал дукха а хоза а я.  Царех цхьаяраш ювцаргья вай. Да-нана, боккхаг1бараш ларх1ар. Из белгадеш да ер  кица: «Воккхаг1чун сий а делаш, з1амигачох къа а хеталаш,   к1алвисачоа г1о а делаш».
Да-нана ларх1ар, цар сий дар, уж  лорабар, царна эша г1о дар дезала эггара доккхаг1а дола декхар лаьрх1ад вай къамо ширача замалахь денз. Даьла диках х1анза из оамал ч1оаг1ъенна мара лаьг1ъеннаяц. Вай дукхаг1чарна дагадоаг1а Советий 1аьдал долча хана «дом престарелых»  (къабеннарий ц1а) оалаш къоаношта лаьрх1а интернаташ йолаш хинналга, вешта уж-м х1анз а йолаш я Россе цхьайолча регионашка. Цхьа г1алг1ай къоано цу интернате хиннав оалалга дац, дезал боацаш из вале а, х1ана аьлча, кхоачарле йолча гаргарчар  лелавора из. Вай цхьаькха а кица да да-нана ларх1арца бувзам аболаш: «Ший нана ца лоарх1ачо, Даймохк а лоарх1аргбац». К1оарга ма1ан долаш дешаш да уж. Сага сий а цо нахаца леладу эздела мехка лерх1ам а ший ц1аг1ара долалу яхалга  да из.
Эздийча 1адатех да хьаша-да т1аэцар, цо арадаьккхача г1улакхага хьажар, из ц1аводача хана накъаваккхар. «Хьаша чу ца воаг1ача ц1аг1а беркат чудаг1ац». Цу дешашца белгалдейиш я хьаша т1аэцара г1улакха г1алг1аша мел йоакхо еш хиннай. Х1аьта хьаьша-ц1а, хьаьша даар, хьаьша поарталаьнна, белггала  хьаьша лаьрх1а ц1аи, къаьстта кхачеи поарталеихинналга а х1анз йолга а ховш да. «Хьаша ца везар Далла а везац» яьхад вай даьша. Г1алг1ай эздело д1адехарех да хьаьшá хозъенна, цо могаяь х1ама (говр, шалта, нувр- дирст, топ-тепча) цунна совг1ата луш хилар (из духхьашха венавале). Цудухьа хьаьша эздело могадеш хиннадац наьха доалахье хестаяр. Арг1а йоацар д1адехаш, эздела боарам т1ара ваьннача хьаьшах аьнна да ер дешаш: «Воаг1ача хьаьша юхьхьмарел хоза х1ама дац, из д1аводача хана цун букъ мара». Укхун кхетам ба: арг1а йоацар ма  леладе, т1адоацар ма дувца хьоашалг1а вахача. Хьалха, д1аяхача замалахь к1ира а бутт а боаккхаш хиннаб хьоашалг1а, цхьабакъда, кхо дий-бийсеи даьлча мара «фу леладу, сенна араваьннав» яха хаттар деш хиннадац хьаьшага. Цу ханале фусамдаьга ше арадаьккха г1улакх д1адувцар эзделаца лоарх1. Арг1а йоацаш фусам хийцача хьаьша цхьа газа (устаг1а) е цун маьха г1од тохаш хиннад. «Хье вессача фусама сий лораде» яхалга даиз. Хьаьший безаш т1аэцаш хилар, царца самукъадалар ховшболча фусамдаьй дагара да ер кица: «Хьаьша хьамара фусамдаь пхьор эргадаьннад».
Эздело белгал ца деш вахара цхьаккха аоаг1ув йитаяц, цу даькъе фусамдаьнеи хьаьшаи юкъера юкъ-моттиг а йолаш. Хьаша т1аэцар, цунга моаршал-денал хаттар, кхача оттабар, цо арадаьккхача г1улакха саг вахийтар и. кх.д1. эздело нийса белгалдаьд. Хьаша коа ваьлча фусамда (ковна воккхаг1а) духьал вахе «марша воаг1алва», аьле, моаршал ахаьтте цул т1ехьаг1а хьал-ди а хаьтте ц1аг1а чувуг, говра г1улакх ду (нагахьа говраца вале). "Маршалца дахалда шу, беркат ма эшалда укх ц1аг1а", - аьле, чувоал хьаша. Устаг1а був, из кхехкале, ц1аг1ара кийча даар хьалхашка хьу. Кхыча юртара хьаша вале цунна хьавийхача ловш вола лоалахо хьавех (цо арадаьккхача  г1улакха эшар а вех). «Хьоашалг1а вахача х1ама дукха даар эздий дац» яьхад вай даьша. Хоаддаме, х1ама ца дуаш 1ер, ца вашар санна лоарх1. «Наьха хьай т1а ди а берстабац, наьха шун т1а къонаха верставац» - йоах цу хьакъехьа  кицано. Цудухьа эздийча боарамах х1ама даар нийса да, шуна (истола) т1ара эздел доха а ца деш. Хьаьша т1аэцар (цунга моаршал хаттар) санна лоарх1аме хиннад (долаш а да) хьаша накъаваккхар. Ше д1аводаш хьаьшас фусама ловца боаккх. «Г1оза дахалда шо, маьрша 1алда, леладечох беркат хилда,1адика хийла".
Эздийча 1адатех да саг ехар, маьрвежарий чубахар (нус гучаяккхар, саг ц1айоалаяр (замелха бахар), мотт бастар, нускал хи т1а даккхар, захалаш (несий даьц1аг1ара нах чубехар, найц чувахар, бер ага чу диллар, нус даь-ц1а йигар. Саг йодача-йоаг1ача доахаш дукха ловцаш да: «Везача Дала, ираз долаш, даькъала моттиг йойла, шаккхе а да дагеи - дехкеи варгвоацаш, д1аяхачох (хьаеначох) беркате маьрц1аьшта нус (ц1ен-нана) а даьц1енна даькъала йо1-йиша йойла, ворх1 ви1ий нана хийла цох».
Веннар д1аволлара 1адат бусалба дина ларде ч1оаг1денна даьннад, аьнна, белгалдир вай лакхе. Х1аьта бусалба ди хьат1аэцале к1алвиса леча кхаьчар малхара каша ше д1аводаш  хиннав доаккха у денача хана (хал-кхетал хилча), т1аккха ц1аг1а (ара) веннар  а цига 1овуллаш хиннав. Цудухьа  яьхад: вахаш  г1ала  велча  каша  деза. Кодам бар ер тайпа хиннад: «Везача, воккхача Дала 1елара кхел  даькъала йойла цун, к1ай аьла хилва цох, сатоха сабар, денал хилда т1ехьа биссарий».
Бер ага чу диллар (духхьашха) лоарх1аме г1улакх лаьрх1ад вай даьша. «Цхьан шера бера фусам ага да», яьхад цар. Цудухьа керда  хьахинна дезалхо ага чу вуллаш из белгалдоаккхаш, котамаш йоайий (цхьаволчо устаг1а бувш хиннаб) кхоачарле гулйий ловцаш доахаш бер ага дужадеш хиннад. Духхьашха из 1очудилла бокъо луш хиннай (к1аьнк вале к1аьнка, йи1иг яле йи1ига). Ловцаш дукха хиннад, царех ца1 ба ер: «Могаш-маьрша волаш, кога, кулга кадай волаш, шера керте агачура валва (яйла), даькъала хилва (йойла), г1оза хилва (хийла)». Вай къаман дикаг1дола, эздий 1адаташ дицдаланза долаш да, дуккха а дараш (цу даькъе дикадараш а) дицденнад е дицдала гаргадахад (белхий бар, воча г1улакхаца б1агалваьннар мехках д1ахоадавар а  цунга мохк тассийтар, и.кх.д.). Цхьадола во 1адаташ халахете а д1адаланза да (вай лакхе хьоахадаь «дикаг1а вар», аьнна, белгалваь бехке воацар вер и.кх.д1.) Сона ловра вай къаман дикача 1адатех малаг1аш дитача, малаг1аш д1адаьхача бакъахьа да, аьнна, хетар оалаш 1илманца къахьега аьттув балар.
http://gazeta-serdalo.ru/общество/3_2370

0


Вы здесь » Настоящий Ингушский Форум » Ингушский язык » Статьи и тексты